چرا علامه طباطبایی دست به قلم شد تا تفسیرالمیزان را بنویسد؟

به گزارش روابط عمومی ستاد هماهنگی کانون‌های فرهنگی هنری مساجد کشور: ۲۴ آبان ماه سالروز بزرگداشت علامه «سید محمدحسین طباطبایی» است. مردی از تبار فقها و نیکان که ثمره عمر و مجاهدت‌های علمی او سالهاست در محافل حوزوی و دانشگاهی مورد استفاده است.

این جملات را به دقت زمزمه کنیم که سخن اوست:

«ما بزرگترین و مهم ترین کاری که در عالم داریم و هیچ کاری از اَطوار و شئون زندگی ما مهم‌تر از آن نیست که خودمان را درست بسازیم؛
کاری مهم تر از خود سازی نداریم.
ما، ابد در پیش داریم...».

و علامه طباطبایی برای عمل به آنچه که می‌گفت تفسیرالمیزان را نوشت. این اثر گرانسنگ نَه تنها به گوش اساتید حوزوی و دانشگاهی که حتی برای مردم عادی نیز شناخته شده است و دست‌کم نام آن برای اقشار مختلف آشناست.

تفسیرالمیزان از زبان علامه طباطبایی

اشاره به جریان نگارش تفسیرالمیزان خالی از لطف نیست. چرا علامه در روزگاری که نَه از امکانات این دوره و زمانه خبری بود؛ نَه هوش مصنوعی در کار بود و نه حتی کاغذ و قلم به وفور این دوران یافت می‌شد؛ همت گمارد و ۲۰ جلد را به رشته تحریر در آورد. خود علامه در این رابطه گفته است:

«هنگامی که از تبریز به قم آمدم، مطالعه‌ای در نیازهای جامعه اسلامی و مطالعه‌ای در وضع حوزه قم کردم و پس از سنجیدن آنها به این نتیجه رسیدم که این حوزه نیاز شدیدی به تفسیر قرآن دارد، تا مفاهیم والای اصیل ترین متن اسلامی و عظیم ترین امانت الهی را بهتر بشناسد و بهتر بشناساند. ازسوی دیگر چون شبهات مادی رواج یافته بود، نیاز شدیدی به بحث های عقلی و فلسفی وجود داشت، تا حوزه بتواند مبانی فکری و عقیدتی اسلام را با براهین عقلی اثبات و از موضع حق خود، دفاع نماید. از این رو وظیفه شرعی خود دانستم که به یاری خدای متعال، در رفع این دو نیاز ضروری کوشش نمایم».

تفسیرالمیزان را بهتر بشناسیم

اساس کار این تفسیر گرانسنگ بر قاعدهٔ «تفسیر قرآن به قرآن» است. علامه طباطبایی معتقد است، وقتی قرآن مدعی است که «تبیاناً لکل شیء» (روشنگر هر چیز) است، چطور ممکن است برای بیان مقاصد خود محتاج به غیر خود باشد؟ هیچ مطلب مبهمی در قرآن وجود ندارد تا مجبور باشیم قرآن را به کمک غیر قرآن بشناسیم؛ بلکه قرآن را باید به خود قرآن شناخت همان‌گونه که نور را باید با نور دید.

 علامه طباطبایی در بخشی از مقدمهٔ المیزان می‌نویسد:

«قرآن خود را تبیان کل شی ء می‌داند؛ آن‌وقت چگونه ممکن است که «بیان» خودش نباشد! قرآن خود را هدایت مردم و بیناتی از هدی، و جدا سازندهٔ حق از باطل معرفی نموده، می‌فرماید: «هدی للناس، و بینات من الهدی و الفرقان»؛ آن‌وقت چطور ممکن است هدایت، بینه، فرقان و نور مردم در تمامی حوائج زندگی‌شان باشد، ولی در ضروری‌ترین حاجت‌شان که فهم خود قرآن است، نه هدایت باشد، و نه تبیان، و نه فرمان، و نه نور؟! قرآن به تمامی افرادی که در راه خدا مجاهدت می‌کنند مژده داده که ایشان را به راه‌های خود هدایت می‌کند، و فرموده: «و الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا»؛ آن‌وقت در مهمترین جهادشان که همانا فهم کلام پروردگارشان است، ایشان را هدایت نکند و به فرضیات علمی احاله کند»؟

چه کسانی مبادرت به ترجمه تفسیرالمیزان کردند؟

اصل «تفسیر المیزان» همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد در ۲۰ مجلد و به زبان عربی نگاشته شده‌است. ابتدا جمعی از مدرسین حوزه علمیه قم از جمله آیت‌الله «ناصر مکارم شیرازی»، آیت الله «محمدتقی مصباح یزدی»، حجج‌الاسلام «سید محمد باقر موسوی همدانی» و «عبدالکریم بروجردی» و… به ترجمهٔ کتاب پرداختند و آن را در ۴۰ مجلد به فارسی برگرداندند؛ اما از آنجا که نیمی از کتاب با ترجمه عالم گرانقدر «سید محمدباقر موسوی همدانی» ترجمه شده بود، به توصیهٔ علامه طباطبایی، باقی مجلدات کتاب یک بار دیگر به وسیله ایشان به زبان فارسی برگردانده شد تا کل تفسیرالمیزان با یک قلم ترجمه شده باشد.

لازم به ذکر است که متن عربی کتاب توسط دارالکتب الاسلامیه در تهران (۱۳۷۵ ه‍.ق) و مؤسسهٔ «الاعلمی» در بیروت (۱۳۸۲ ه‍.ق و ۱۴۱۷ ه‍.ق)، و متن فارسی کتاب توسط مؤسسهٔ دارالعلم قم، کانون انتشارات محمدی تهران و دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم) مکرر به چاپ رسیده‌است.

بزرگان در مورد تفسیرالمیزان چه گفتند؟

آیت الله جوادی آملی: «المیزان در میان تفاسیر، چون کتاب ارزشمند "جواهرالکلام" است که همانند آن، هم کمبود گذشتگان - عیب و نقص - را جبران کرد و هم زمینه تحقق آیندگان - تتمیم و تکمیل - را فراهم ساخت».

آیت الله حسن‌زاده آملی: «تفسیر عظیم الشأن المیزان که عالم علم را مایه فخر و مباهات است یکی از آثار نفیس قلمی و امّ الکتاب مولفات اوست. این تفسیر شهر حکمت و مدینه فاضله‌ای است».

آیت الله نوری همدانی: «هیچ تفسیری به جامعیت المیزان وجود ندارد زیرا علامه به هرآنچه باید در این زمینه بیان می‌شده‌است اشاره کرده‌اند».

استاد مرتضی مطهری: «صد سال بعد قدر این تفسیر شناخته خواهد شد».

آیت الله آقابزرگ تهرانی: «این کتاب موسوعه‌ای بزرگ در تفسیر قرآن می‌باشد که با اسلوبی متین و شیوه‌ای فلسفی تألیف یافته و تاکنون دو مجلد آن به زیور طبع آراسته شده‌است».