صحیفه سجادیه اولین شرح مکتوب قرآن کریم است/مدرسه دعا و دعوت؛ میراث امام سجاد(ع) از معارف اهلبیت(ع)
به گزارش روابط عمومی ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد از استان هرمزگان: پانزدهمین دوره از کنگره بینالمللی امام سجاد (ع) امروز شنبه ۴ بهمن ماه با حضور «سید عباس صالحی» وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در بندرعباس آغاز به کار کرد.
«سید عباس صالحی» طی سخنانی با بیان اینکه صحیفه سجادیه از جهات مختلفی میراث گرانسنگ جامعه اسلامی ما محسوب می شود، اظهار کرد: دو مساله در مورد صحیفه وجود دارد؛ نخست آنکه صحیفه دومین کتاب تمدن اسلامی است که در اختیار داریم؛ اولین کتاب مکتوب، قرآن کریم است که در زمان خود پیامبر (ص) تدوین و در همان زمان کتاب شد، اما در طول تاریخ گرچه آثاری را داریم که به کتاب تبدیل شد از جمله مصحف امام علی (ع) و مصحف حضرت زهرا (س) اما آنچه که به عنوان کتاب در دسترس ماست صحیفه سجادیه است؛ بنابراین دومین کتاب در میراث تمدن اسلامی صحیفه سجادیه است لذا این اثر دارای جایگاه قابل توجی است و اگر بخواهیم به تاریخ تمدن اسلامی و مواریث اصلامی توجه کنیم اولن شرح مکتوب قرآنی که به دست ما رسیده است صحیفه است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: اگر معتقدیم که به پیامبر و اهل بیت (ع) و صحابه شارحان قرآن کریم هستند، اکنون قدیمیترین شرح قرآن کریم صحیفه سجادیه است لذا از این جهت دارای جایگاه بزرگی است، اگر امروز در فضایی چون یونسکو بحث میراث ناملموس مطرح میشود مبنی بر اینکه هر مقداری تاریخ یک میراث قدیمیتر است (اعم از ملموس و ناملموس) لذا صحیفه سجادیه کتاب قرن اول هجری ماست؛ دوران امامت امام سجاد (ع) از سال ۶۱ تا ۹۵ بوده و صحیفه برای این دوره است و از این زاویه صحیفه جایگاه بیمانندی است یعنی ما هیچ کتاب جامعی از قرن اول هجری را مشابه این اثر نَه در میان اهل سنت و نَه در میان تشیع در اختیار نداریم.
صالحی تصریح کرد: از آنجایی که این اثر در دسترس ماست ارزشاش را آنگونه که باید و شاید درک نمیکنیم؛ به این میراث ناملموسی که به نحوی ما را به افق وحی منتقل می کند؛ نکته دوم ذیل مباحثی که مطرح خواهم کرد در رابطه با جایگاه امام سجاد(ع) و مقطع تاریخی زندگی ایشان است؛ این مقطع کممانندی در دو-سه قرن اول اسلام است؛ «مسعودی» مورخ نامآشنای اسلام میگوید که علی بن الحسین(ع) امامت را در شرایط دشوار عهده دار گردید؛ مقام معظم رهبری (مدظله العالی) که یک متخصص تاریخ اسلام هستند نیز دوره امام سجاد (ع) را سخت ترین دوره ائمه معرفی می کنند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: وقتی فضا و سختی آن زمان شناخته شود بسیار در فهم مسایل کمک خواهد شدد؛ امام سجاد(ع) بعد از دورهی اسارت وارد مدینه می شود و واقعه حره اتفاق می افتد و بعد از آنکه مدینه توسط لشکریان شام فتح می شود؛ حضرت مواجه با حجاج بن یوسف بود که والی حجاز شده بود؛ بعد از این که او قیام عبدالله بن زبیر را سرکوب می کند والی حجاز می شود و بعد از سال ۷۵ تا ۹۵ هجری والی کوفه و بصره می شود؛ این دو شهر (عراق آن زمان) فقط عراق نبود بلکه در قرن اول، والی کوفه و بصره در واقع والی کل ایران امروزی، پاکستان، بخشی از آسیای مرکزی و مناطق شرقی جهان اسلام بود یعنی نیمی از منطقه خلافت اسلامی تحت تسلط حجاج بود.
صالحی افزود: تاریخ سرشار از بیرحمیهای حجاج نسبت به مورخان اسلامی منتقد او و به طور خاص کسانی که موالیان اهل بیت (ع) بودند است؛ اینکه بزرگانی چون کمیل، قنبر، سعید بن جبیر و دیگران در ولایت و امارت حجاج به قتل می رسند و اتفاقاتی که در روایات جعلی در مذمت اهل بیت(ع) و حتی بدگویی نسبت به امام علی (ع) اتفاق می افتد در دوره حجاج است ؛ در واقع امام سجاد(ع) بیست و چند سال با والی خاصی مواجه بود؛ اما عراق کانون همراهان اهل بیت (ع) بود؛ با این وجود شرایط آن امام همام با والی این چنین بیرحم که نسبت به اهل بیت(ع) دشمنی آشکار داشت باعث شد که ایشان به این سمت و سو سوق یابد؛ در واقع مدرسه دعا و دعوت شکل می گیرد؛ مدرسهای که بتواند پیامی را که اهلبیت (ع) در دوره های مختلف می خواستند منتقل کنند را در قالبی دیگر ارایه دهد؛ این یکی از میراث هایی است که صحیفه در اختیار ما گذاشته است.
وی گفت: صحیفه مجموعهای از ادعیه امام سجاد (ع) است؛ آنچه که امروز از صحیفه در اختیار ما قرار گرفته است شامل ۵۴ دعا می شود اما ادعیه امام سجاد (ع) بسیار گسترده تر از ادعیه ای است که در صحیفه وجود دارد، دعای ابوحمزه ثمالی، مناجات خمس عشر، تا حدود ۲۷۰ دعا نیز در برخی از صحیفههای مکمل یاد کرده اند، آنچه که به نظر می آید در فضای صحیفه سجادیه به عنوان مدرسه دعا و دعوت می توانیم استفاده کنیم چند نکته است که اشاره می کنم.
صالحی افزود: نخستین نکته اینکه ادیان توحیدی سه پایه اصلی دارند که شامل «عقاید و معارف»، «اخلاق وحقوق» و «مناسک و شریعت (فقه)» می شود؛ امام سجاد (ع) در آن برهه خاص دو پایه اصلی را مبنا قرار داد؛ یعنی عقاید و معارف و اخلاق و حقوق؛ پایههای انسان سازی و جامعهسازی از طریق این دو مبنا است، امام سجاد (ع) در این دوره به دنبال انتقال قدم به قدم مسیر اهل بیت (ع) و رساندن آنها به نهضت علمی امام باقر(ع) و امام صادق (ع) بود و توجه به این نکته داشت که جامعهای که عقاید و معارف اش درست باشد و به حوزه های اخلاق و حقوق توجه کند آن جامعه مسیر خود را پیدا می کند؛ حوزه های احکام و فقه مبتنی بر این دو پایه است؛ مدرسه دعا و دعوت امام سجاد (ع)، مدرسه معارف و اخلاق است و هر مقدار این دو حوزه را به شکل ریشه ای کار کنیم مسیر بعدی هموارتر خواهد بود.
وزیر فرهنگ و ارشا داسلامی تصریح کرد: از اولین تا آخرین دعای صحیفه این موارد کاملا آشکار است، حوزه هایی که هنوز می توانند برای ما معنا داشته باشند، برخی ناهنجاری هایی که ما با آن مواجهیم و در برخی مواقع بیشتر می شوند به این برمی گردد که چه طور این زیربناها سست هستند یا محکم نشده اند، امام سجاد(ع) در دوره ای که حس یک نوع ارتداد سیاسی و اجتماعی یا جاهلیت جدید در فضای جامعه اسلامی ایجاد شده بود (به تعبیر آیت الله جوادی آملی)؛ این مساله را احساس کردند، نقطه گرانیگاه و بزنگاه مدرسه دعا و دعوت امام سجاد (ع) معارف و اخلاق بود، هر مقدار که این ریشه ها را محکم کنیم آن ناهنجاری ها در صف قابل مدریریت است؛ امام سجاد(ع) با جاهلیت و ارتداد جدید اینگونه به مواجهه پرداخت.
وی ادامه داد: نکته دیگری که کاملا در فضای صحیفه سجادیه مکشوف است، بازگشت به دین در بخش جامع دین است؛ بخشی از تحریف دین تبدیل کردن دین به یک بخش کاریکاتوری و یک بخش خاص و تمرکز کردن بر آن است؛ صحیفه سجادیه به عنوان شرح قرآن کریم و نزدیکترین شرح زمانی به قرآن کریم، ساحات مختلف زندگی انسان که در خود قرآن است را مورد توجه قرار می دهد، ما چهار ساحت ارتباطی داریم که دین و قرآن برایش راهنمایی دارد که شامل رابطه انسان با خدا، رابطه انسان با خود، رابطه انسان با دیگری، رابطه انسان با طبیعت، جهان و هستی میشود.
صالحی گفت: در صحیفه سجادیه همه این حوزه ها مورد توجه است، مدرسه دعا و دعوت امام سجاد(ع) همه این حوزه های چهارگانه را در بردارد و در آن مقطع خاص آموزه سازی می کند؛ گسس نسلی و مسایل بین والدین و فرزندان از جمله مسایل جامعه امروز است؛ وقتی دعای امام سجاد (ع) نسبت به فرزندان را می خوانیم درک میکنیم که این دعا توجه به حوزه های خاصی دارد، صحیفه فقط دعای انسان و خدا نیست، اگر بخواهی خودت را بشناسی، مناسبات با دیگران را تعریف کنی؛ صحیفه را یاد بگیر! هرچه که در ساحات زندگی با آن مواجهیم در صحیفه و این شرح کریم برای قرآن عظیم شامل ساحات مختلف وجودی انسان وجود دارد و یک تفسیر جامع به زبان دعا و دعوت بوده و در همه ابعاد حرف های جدی و ماندگار دارد.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی تصریح کرد: نکته دیگر زبان صحیفه سجادیه است، امام زین العابدین(ع) از زبان خاصی استفاده کرده است و این زبان معنای خودش را دارد؛ حتما همه شنیدند که امام راحل فرمودند و برخی مشایخ ما نیز می گفتند که ادعیه اهل بیت (ع) قرآن صاعد هستند. نمونه کامل این قرآنِ صاعد بودن، صحیفه سجادیه است. قرآن که مشخص است وحی نازل و صامت است. پیامبر (ص) و به بیان ثقلین اهل بیت (ع) قرآن ناطق هستند، امام علی (ع) در سخنان مختلف این تعبیر را داشتند اما قرآن صاعد چیست؟ این واژهای که امام راحل از آیت الله شاه آبادی نقل می کند و خود نیز از این واژه مکررا استفاده می کند به چه معناست؟
وی ادامه داد: قرآن کریم وقتی به انسان کامل نازل می شود دو نوع ظهور و بروز دارد؛ یک ظهور و بروز در مجامع عمومی است که کسی سوالی می کند؛ سوال تفسیری یا استنطاقی می کند؛ در این حوزه از سوالات که اغلب روایات ما در این گستره هستند عمدتا پاسخ پیامبر(ص) یا اهل بیت(ع) به اندازه ظرفیت و فهم طرف مقابل و کسی است که بعدها می خواهد به این پرسش مراجعه کند؛ اما آنچه که در فضای ادعیه پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) و آنچه که در صحیفه سجادیه می آید که نسخه کامله است ناظر این مهم است که در واقع قرآن بر انسان کامل نازل شد به این معنا که پیامبر(ص) قرآن را با تمام وجود گرفته و دیگر نمی خواهد به اندازه فهم مخاطب آن را فرآوری کند؛ در افق این عقل وفهم کامل این به محضر خداوند عرضه میشود و تمام فهم به مبدا وحی منتقل می شود؛ این بسیار متفاوت است با اینکه کسی آیه ای را سوال میکند یا حکم فقهی را از پیامبر (ص)و اهل بیت(ع) جویا می شودرسول خدا و ائمه اطهار (ع) در ادعیه ای که دارند کمال فهم خود را از وحی و قرآن کریم به مبدا وحی منتقل می کنند.
صالحی افزود: با این نوع فهم از قرآن صاعد که صحیفه سجادیه نسخه کامله قرآن صاعد است، زبان صحیفه سجادیه زبان متفاوتی شبیه زمان قرآن است؛ چون فهم انسان کامل به مبدا وحی منتقل میشود و به همین جهت فهم ادعیه بسیار متفاوت از بقیه اجزای سنت است و یک فهم خاص می طلبد از جمله صحیفه سجادیه.
وی در پایان از برگزارکنندگان کنگره صحیفه سجادیه و مسئولان استان هرمزگان اعم از استاندار و شهردار قدردانی کرد.
گفتنی است: ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد کشور از بنیانگذاران برگزاری این کنگره بینالمللی بوده است که با حضور جمعی از دوستداران اهل بیت عصمت و طهارت و با محوریت امام سجاد(ع) و صحیفه سجادیه به میزبانی استان هرمزگان برگزار می شود.